Giyohvandlik xavfi qayerdan boshlanadi?

Bugun farzandlarimiz salomatligi va kelajagiga daxl qilayotgan jiddiy xavflardan biri — giyohvandlikdir. U inson salomatligiga putur yetkazish bilan birga, oilaviy munosabatlar va ijtimoiy hayotga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Uning oqibatlari faqat bir kishining o‘zi bilan cheklanmay, yaqinlari va oila a’zolari hayotida ham aks etadi.

Xo‘sh, yoshlar giyohvandlik xavfiga qanday duch keladi?

Bunga yagona sababni ko‘rsatib bo‘lmaydi. Ruhiy zo‘riqish, hayotiy qiyinchiliklar, tengdoshlarning salbiy ta’siri, oiladagi kelishmovchiliklar va yetarli e’tiborning yo‘qligi kabi omillar xavfni kuchaytirishi mumkin. Shu bois muammoning oldini olish faqat taqiq va tanbeh bilan cheklanmasligi kerak.

Oiladagi muhit bunda alohida o‘rin tutadi. Farzand o‘zini eshitadigan, tushunadigan va qiyin paytda yordam beradigan inson borligini his qilishi muhim. Ota-onaning farzandi bilan ochiq muloqot qilishi, uning qiziqishlari, do‘stlari va kundalik hayotiga e’tibor qaratishi ko‘plab muammolarni barvaqt payqashga yordam beradi.

Albatta, yoshlarning kimlar bilan muloqot qilishi va bo‘sh vaqtini qanday o‘tkazishiga qiziqish kerak. Ammo bu faqat nazorat degani emas. Ishonchli munosabat o‘rnatish, muammolarini tinglash, sport, ta’lim va boshqa foydali mashg‘ulotlarga jalb etish ham profilaktikaning muhim qismidir.

Giyohvandlikka qarshi kurashishda ota-ona, ta’lim muassasalari, tibbiyot xodimlari va jamoatchilikning hamkorligi zarur. Yoshlarga zararli moddalarning oqibatlarini tushuntirish bilan birga, ularning qiyinchiliklarga sog‘lom yo‘l bilan yechim topish ko‘nikmalarini shakllantirish ham muhim.

Agar yaqin insonda giyohvand moddalar iste’moli bilan bog‘liq muammo borligidan shubha tug‘ilsa, uni ayblash yoki haqorat qilish o‘rniga, vaziyatni xotirjamlik bilan muhokama qilib, mutaxassisga murojaat etish lozim. Qaramlik tibbiy yordam talab qiladigan holat bo‘lib, uni davolash va insonning sog‘lom hayotga qaytishi uchun yordam ko‘rsatish imkoniyatlari mavjud.

Qaramlik bir kunda paydo bo‘lmaydi: dastlabki belgilarni qanday tanish mumkin?

Farzandingiz avvalgidek ochiq gaplashmay qo‘ydimi? O‘qishga qiziqishi pasaydimi? Uyqu tartibi o‘zgarib, yaqinlaridan uzoqlashyaptimi? Albatta, bu o‘zgarishlarning har biri ham giyohvand moddalar iste’moli bilan bog‘liq emas. Ammo bir nechta belgi bir vaqtda paydo bo‘lsa, ularga befarq qaramaslik kerak.

Qaramlikning dastlabki belgilari har kimda bir xil kechmaydi. Ayrim hollarda inson moddani iste’mol qilishni nazorat qilishda qiynala boshlaydi, boshqa hollarda esa bu muammo dastlab uning kundalik hayoti, xulq-atvori va yaqinlari bilan munosabatlarida seziladi.

Xulq-atvordagi o‘zgarishlar — ilk ogohlantiruvchi belgilar

Avval sevib shug‘ullangan mashg‘ulotlariga qiziqishning yo‘qolishi, oila a’zolaridan uzoqlashish, do‘stlar davrasining keskin o‘zgarishi, o‘qish yoki ishga e’tiborning susayishi shular jumlasidan. Inson o‘z xatti-harakatlarini yashirishga urinishi, qayerda bo‘lgani yoki pulni nimaga sarflagani haqidagi savollarga aniq javob bermasligi ham xavotirga sabab bo‘lishi mumkin.

Bundan tashqari, uyqu va ishtaha o‘zgarishi, vaznning keskin kamayishi yoki ortishi, shaxsiy gigiyenaga e’tiborning pasayishi kuzatilishi ehtimol. Kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi, asabiylashish, bezovtalik va diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar ham ayrim hollarda moddalar iste’moli bilan bog‘liq bo‘ladi.

Biroq ushbu belgilarni ko‘riboq insonni giyohvandlikda ayblash mumkin emas. Bunday o‘zgarishlarga ruhiy zo‘riqish, depressiya, boshqa kasalliklar yoki hayotiy qiyinchiliklar ham sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun shoshilinch xulosadan ko‘ra, vaziyatni to‘g‘ri baholash muhim.

Eng muhim belgi — iste’molni nazorat qilish qiyinlashishi

Giyohvandlikka qaramlikni anglashda insonning tashqi ko‘rinishidan ko‘ra, modda bilan munosabati muhimroq.

Masalan, u iste’molni kamaytirish yoki butunlay to‘xtatishga qaror qilishi, ammo buni uddalay olmasligi mumkin. Modda haqida tez-tez o‘ylash, uni topish va iste’mol qilishga ko‘p vaqt sarflash, avvalgidek ta’sirni his qilish uchun miqdorni oshirishga intilish ham jiddiy ogohlantiruvchi belgilardan hisoblanadi.

Yana bir xavfli holat — inson iste’mol tufayli sog‘lig‘iga zarar yetayotganini, oilasi bilan munosabatlari buzilayotganini yoki o‘qish va ishida muammolar paydo bo‘layotganini bilsa-da, bu odatni davom ettirishidir.

Moddani to‘xtatganda ham belgilar paydo bo‘lishi mumkin

Ayrim moddalarga qaramlik shakllanganda, ularni kamaytirish yoki iste’mol qilishni to‘xtatish natijasida jismoniy va ruhiy noqulayliklar yuzaga keladi. Bezovtalik, uyqusizlik, asabiylashish, terlash, qo‘l qaltirashi, ko‘ngil aynishi kabi belgilar shular jumlasidan. Ularning turi va og‘irligi iste’mol qilingan moddaga hamda insonning holatiga bog‘liq.

Bunday alomatlar organizmning modda yo‘qligiga javobi bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, ularning o‘zi ham qaramlikni aniq tasdiqlamaydi. Tashxisni mutaxassis qo‘yadi.

Yaqin insonda shunday belgilar sezilsa, nima qilish kerak?

Eng avvalo, uni haqorat qilish, qo‘rqitish yoki ayblashdan saqlanish lozim. Xotirjam sharoitda suhbatlashish, xavotirga sabab bo‘layotgan o‘zgarishlarni aniq tushuntirish va yordam taklif qilish maqsadga muvofiq.

Shubha saqlanib qolsa, narkolog yoki qaramlikni davolash bo‘yicha mutaxassisga murojaat qilish kerak. Qaramlik — faqat iroda yoki tarbiya bilan izohlanadigan muammo emas, balki tibbiy yordam talab qilishi mumkin bo‘lgan holat. Erta aniqlash va tegishli davolash insonning sog‘lom hayotga qaytishi imkoniyatini oshiradi.

Ota-ona nimalarga e’tibor berishi kerak?

Farzandning xulq-atvoridagi keskin o‘zgarishlar ota-onani o‘ylantirishi kerak. Masalan, avval qiziqib shug‘ullangan mashg‘ulotlaridan voz kechishi, o‘qishga e’tibori pasayishi, oila a’zolari bilan kam gaplashishi, do‘stlari davrasi o‘zgarishi yoki pulni nimaga sarflagani haqidagi savollarga javob berishdan qochishi shular jumlasidan.

Uyqu va ishtahaning buzilishi, vaznning o‘zgarishi, sababsiz asabiylashish, kayfiyatning tez-tez almashishi, haddan tashqari lanjlik yoki bezovtalik ham e’tibor talab qiladi. Ayrim moddalar ta’sirida ko‘z qorachiqlari, nutq, harakatlar muvofiqligi va hushyorlikda o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin.

Biroq bu belgilarning birortasi ham o‘zicha giyohvand moddalar iste’mol qilinayotganini isbotlamaydi. Ular boshqa kasalliklar yoki ruhiy zo‘riqish bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Asosiy e’tibor bir nechta o‘zgarishning bir vaqtda paydo bo‘lishiga, ular qancha davom etayotganiga va insonning kundalik hayotiga ta’siriga qaratilishi lozim.

Yana bir muhim belgi — inson modda iste’molini kamaytirish yoki to‘xtatishga urinadi, ammo buni uddalay olmaydi. Modda iste’mol qilishga tobora ko‘proq vaqt ajratish, uning zararini bilsa ham davom ettirish ham qaramlikdan darak berishi mumkin.

Ota-ona bunday holatda farzandini haqorat qilishi, qo‘rqitishi yoki dalilsiz ayblashi kerak emas. Eng to‘g‘ri yo‘l — xotirjam suhbatlashish, xavotirga sabab bo‘lgan o‘zgarishlarni tushuntirish va zarur bo‘lsa, mutaxassis yordamini taklif qilish. Farzand o‘z muammosini yashirmasdan ayta oladigan muhit yaratish ham profilaktikaning muhim qismidir.

Qayerdan tibbiy yordam olish mumkin?

Agar yaqin insonda giyohvand moddalar iste’moli yoki qaramlik belgilari kuzatilsa, muammoni yashirish yoki o‘zboshimchalik bilan davolashga urinish o‘rniga, tibbiyot mutaxassisiga murojaat qilish lozim.

Dastlab oilaviy shifokor bilan maslahatlashish yoki yashash joyidagi tuman (shahar) tibbiyot birlashmasining narkologiya xizmatiga murojaat qilish mumkin. Zarur hollarda bemor ixtisoslashtirilgan muassasaga yo‘naltiriladi.

Farg‘ona viloyatida ixtisoslashtirilgan yordam bo‘yicha Respublika ixtisoslashtirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazining narkologiya xizmati Farg‘ona filialiga murojaat qilish mumkin. Muassasa manzili Farg‘ona shahri, Yangi Zamon ko‘chasi, 61-uy. Qabul tartibi va tegishli xizmatni aniqlash uchun shifoxonaning (73) 242-79-03 raqamli ishonch telefoniga qo‘ng‘iroq qilish mumkin.

Narkologik yordam ko‘rsatishda qonunchilik maxfiylik, insonparvarlik va rahm-shafqat prinsiplarini belgilaydi. Shuning uchun yordam so‘rashdan uyalish yoki qo‘rqish o‘rniga, vaziyatni mutaxassis bilan muhokama qilish muhim.

Muhiddin QODIROV,
Respublika ixtisoslashtirilgan ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy tibbiyot markazi narkologiya xizmati bo‘yicha Farg‘ona viloyat filiali bosh shifokori o‘rinbosari.