Foto: nature.com
2026 yilgi fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti uch nafar olimga — amerikalik Karl Daysserot hamda germaniyalik Peter Xegeman va Georg Nagelga berildi. Ular miyadagi nerv hujayralari faoliyatini yorug‘lik yordamida boshqarish imkonini bergan kashfiyotlari bilan ilm-fanda yangi yo‘nalishga asos solishdi.
Inson miyasi qanday qilib xotirani shakllantiradi, his-tuyg‘ularni boshqaradi va xatti-harakatlarga ta’sir ko‘rsatadi? Olimlar bu savollarga javob izlashda davom etmoqda. Bu boradagi tadqiqotlarni yangi bosqichga olib chiqqan usullardan biri — optogenetikadir.
Uning mohiyati shundaki, yorug‘likka sezgir maxsus oqsillar yordamida muayyan nerv hujayrasini faollashtirish yoki uning faolligini pasaytirish mumkin. Bu esa miyadagi ayrim hujayralar va ular o‘rtasidagi aloqalar qanday ishlashini aniqroq o‘rganish imkonini beradi.
Peter Xegeman: yorug‘likka sezgir oqsillar izidan

Germaniyaning Gumboldt universiteti professori Peter Xegeman mikroorganizmlarning yorug‘likka qanday javob berishini o‘rgandi. Uning tadqiqotlari bir hujayrali yashil suvo‘tlarida uchraydigan, yorug‘lik ta’sirida ishga tushadigan maxsus oqsillarni aniqlash va ularning xususiyatlarini tushunishga yo‘l ochdi.
2002 yilda olim kanalrodopsin-1 deb atalgan yorug‘likka sezgir oqsilni aniqladi. Keyinchalik bu kabi oqsillarning xususiyatlari nerv hujayralari faoliyatini yorug‘lik orqali boshqarish usulini ishlab chiqishda muhim asos bo‘ldi.
Georg Nagel: oqsillar qanday ishlashini isbotlagan olim

Vyursburg universiteti professori Georg Nagel ham mazkur oqsillarni o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. U Peter Xegeman bilan hamkorlikda kanalrodopsinlarning xususiyatlarini tadqiq qildi va ular yorug‘lik ta’sirida hujayra membranasi orqali ionlar harakatini boshqarishini ko‘rsatdi.
Bu kashfiyotning ahamiyati shundaki, yorug‘lik signalini hujayraning elektr faoliyatiga aylantirish mumkinligi aniqlandi. Shu tariqa tabiatdagi oddiy, bir qarashda ko‘zga tashlanmaydigan jarayon miya faoliyatini o‘rganishda yangi imkoniyatlar eshigini ochdi.
Karl Daysserot: kashfiyotni miyani o‘rganish usuliga aylantirgan olim

AQShning Stenford universiteti professori, ham shifokor-psixiatr, ham biomuhandis Karl Daysserot mazkur kashfiyotlarni yangi bosqichga olib chiqdi. U yorug‘likka sezgir oqsillarni sutemizuvchilarning nerv hujayralariga joylashtirish va ularning faoliyatini yorug‘lik impulslari orqali boshqarish usulini rivojlantirdi. Bu usul olimlarga muayyan nerv hujayralari yoki ularning guruhlarini faollashtirib, buning natijasida organizmda qanday o‘zgarishlar yuz berishini kuzatish imkonini berdi. Masalan, miyaning ma’lum bir qismidagi nerv hujayralari xatti-harakat, xotira yoki hissiyotlarga qanday ta’sir qilishini tekshirish mumkin bo‘ldi.
Kashfiyot tibbiyotga nima beradi?
Optogenetika hozirda, eng avvalo, ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanadi. U asab tizimi kasalliklari, depressiya va Parkinson kasalligi kabi holatlarning mexanizmlarini chuqurroq o‘rganishga yordam bermoqda. Shuningdek, ko‘rish qobiliyatini tiklashga qaratilgan ayrim klinik tadqiqotlarda ham bu texnologiyaning imkoniyatlari o‘rganilmoqda.
Albatta, bu hali barcha bemorlar uchun tayyor davolash usuli degani emas. Ammo nerv hujayralari faoliyatini avvalgidan ancha aniq boshqarish imkoniyati kelajakda yangi davolash yondashuvlarini ishlab chiqishga xizmat qilishi mumkin.
2026 yilgi Nobel mukofoti bir-birini to‘ldirgan uch olimning mehnatini e’tirof etdi: biri yorug‘likka sezgir oqsillarni o‘rgandi, ikkinchisi ularning ishlash mexanizmlarini aniqlashga hissa qo‘shdi, uchinchisi esa bu kashfiyotlarni miyani tadqiq qilishning yangi usuliga aylantirdi.
Bu voqea fundamental ilm-fanda ba’zan eng katta natijalar oddiy bir savoldan — tabiatdagi jarayon qanday ishlashini tushunish istagidan boshlanishini yana bir bor ko‘rsatdi.
Nobel mukofotlarini topshirish marosimi shu yilning 10 dekabrda Shvetsiyaning Stokgolm shahrida bo‘lib o‘tishi rejalashtirilgan.