Saraton degan so‘zning o‘zi odamni xavotirga soladi. Lekin uning oldini olish haqida gap ketganda, ko‘pchilik buning uchun nima qilish mumkinligini o‘ylab ko‘rmaydi.
Aslida esa saratonga qarshi kurash kasallik aniqlanganidan keyin emas, undan ancha oldin boshlanadi.
Eng avvalo, kundalik odatlarimizga e’tibor berish kerak. Chekish, me’yorsiz alkogol iste’moli, ortiqcha vazn, kamharakatlik, noto‘g‘ri ovqatlanish kabi omillar ayrim saraton turlari xavfini oshiradi. Shuning uchun zararli odatlardan voz kechish, ko‘proq harakat qilish, ovqatlanish tartibiga e’tibor berish va vaznni nazorat qilish shunchaki sog‘lom hayot tarzi emas, balki kasallikning oldini olish choralaridan hamdir.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, 2022 yilda dunyoda qayd etilgan yangi saraton holatlarining taxminan 37 foizi oldini olish mumkin bo‘lgan sabablar bilan bog‘liq bo‘lgan. Buning o‘zi ko‘p narsani anglatadi.
Yana bir masala — kasallikni kechiktirib yubormaslik. Ko‘pincha inson o‘zini yaxshi his qiladi va shu sababli tekshiruv haqida o‘ylamaydi. Ayrim kasalliklar esa boshlanishida sezilarli belgi bermasligi mumkin. Shuning uchun yosh va xavf omillariga qarab tavsiya etilgan profilaktik tekshiruvlardan o‘z vaqtida o‘tish kerak.
Bugun mamlakatimizda ham saratonni erta aniqlashga katta e’tibor qaratilayotgani bejiz emas. 2026 yil 24 iyunda qabul qilingan 238-sonli prezident qarori bilan saratonning oldini olish va erta aniqlashga qaratilgan milliy dastur tasdiqlandi. Unda keng tarqalgan ayrim saraton turlari bo‘yicha maqsadli tekshiruvlarni ko‘paytirish, birinchi bo‘g‘in tibbiyot xodimlarining onkologik hushyorligini oshirish belgilangan.
Bu jarayonda oilaviy shifokorning vazifasi ham katta. Qabulga kelgan bemorning shikoyatlari, yoshi, turmush tarzi, oilasida ushbu kasallik uchragan-uchramagani kabi ma’lumotlar e’tibordan chetda qolmaydi. Zarur bo‘lsa, qo‘shimcha tekshiruvlar tavsiya etiladi yoki bemor tegishli mutaxassisga yo‘naltiriladi.
Eng muhimi, odamlar o‘z tanasidagi o‘zgarishlarga befarq bo‘lmasligi kerak. Masalan, sababsiz ozib ketish, uzoq davom etuvchi yo‘tal, bitmaydigan yara, tananing biror joyida paydo bo‘lgan tugun yoki shish, odatdagidan farqli qon ketish, ich kelishi yoki siydik chiqarishdagi o‘zgarishlar kuzatilsa, shifokorga murojaat qilish zarur. Bu belgilarning har biri saraton degani emas. Ammo sababini aniqlashni kechiktirmaslik kerak.
Ayollar salomatligida ham profilaktika muhim o‘rin tutadi. Bachadon bo‘yni saratonining oldini olishda HPVga qarshi emlash va belgilangan skrining tekshiruvlari samarali choralardan hisoblanadi. Shu bois profilaktik ko‘riklarni keyinga qoldirmaslik kerak.
Yana bir oddiy haqiqat bor. Kasallikdan qo‘rqib tekshiruvdan qochish emas, o‘z salomatligiga mas’uliyat bilan qarash kerak. Saratonning barcha turini oldini olib bo‘lmaydi. Lekin uning ayrim xavf omillarini kamaytirish va kasallikni erta aniqlash imkoni bor.
Shuning uchun profilaktikani ertangi kunga qoldirmaylik. Sog‘lom ovqatlanish, harakat, zararli odatlardan voz kechish, o‘z vaqtida tekshiruvdan o‘tish va oilaviy shifokor bilan maslahatlashish — salomatlikka qo‘yilgan oddiy, ammo muhim qadamlardir.
Oybek NIShONOV,
Farg‘ona shahar 8-oilaviy poliklinikasi shifokori.