Бугун фарзандларимиз саломатлиги ва келажагига дахл қилаётган жиддий хавфлардан бири — гиёҳвандликдир. У инсон саломатлигига путур етказиш билан бирга, оилавий муносабатлар ва ижтимоий ҳаётга ҳам салбий таъсир кўрсатади. Унинг оқибатлари фақат бир кишининг ўзи билан чекланмай, яқинлари ва оила аъзолари ҳаётида ҳам акс этади.
Хўш, ёшлар гиёҳвандлик хавфига қандай дуч келади?
Бунга ягона сабабни кўрсатиб бўлмайди. Руҳий зўриқиш, ҳаётий қийинчиликлар, тенгдошларнинг салбий таъсири, оиладаги келишмовчиликлар ва етарли эътиборнинг йўқлиги каби омиллар хавфни кучайтириши мумкин. Шу боис муаммонинг олдини олиш фақат тақиқ ва танбеҳ билан чекланмаслиги керак.
Оиладаги муҳит бунда алоҳида ўрин тутади. Фарзанд ўзини эшитадиган, тушунадиган ва қийин пайтда ёрдам берадиган инсон борлигини ҳис қилиши муҳим. Ота-онанинг фарзанди билан очиқ мулоқот қилиши, унинг қизиқишлари, дўстлари ва кундалик ҳаётига эътибор қаратиши кўплаб муаммоларни барвақт пайқашга ёрдам беради.
Албатта, ёшларнинг кимлар билан мулоқот қилиши ва бўш вақтини қандай ўтказишига қизиқиш керак. Аммо бу фақат назорат дегани эмас. Ишончли муносабат ўрнатиш, муаммоларини тинглаш, спорт, таълим ва бошқа фойдали машғулотларга жалб этиш ҳам профилактиканинг муҳим қисмидир.
Гиёҳвандликка қарши курашишда ота-она, таълим муассасалари, тиббиёт ходимлари ва жамоатчиликнинг ҳамкорлиги зарур. Ёшларга зарарли моддаларнинг оқибатларини тушунтириш билан бирга, уларнинг қийинчиликларга соғлом йўл билан ечим топиш кўникмаларини шакллантириш ҳам муҳим.
Агар яқин инсонда гиёҳванд моддалар истеъмоли билан боғлиқ муаммо борлигидан шубҳа туғилса, уни айблаш ёки ҳақорат қилиш ўрнига, вазиятни хотиржамлик билан муҳокама қилиб, мутахассисга мурожаат этиш лозим. Қарамлик тиббий ёрдам талаб қиладиган ҳолат бўлиб, уни даволаш ва инсоннинг соғлом ҳаётга қайтиши учун ёрдам кўрсатиш имкониятлари мавжуд.
Қарамлик бир кунда пайдо бўлмайди: дастлабки белгиларни қандай таниш мумкин?
Фарзандингиз аввалгидек очиқ гаплашмай қўйдими? Ўқишга қизиқиши пасайдими? Уйқу тартиби ўзгариб, яқинларидан узоқлашяптими? Албатта, бу ўзгаришларнинг ҳар бири ҳам гиёҳванд моддалар истеъмоли билан боғлиқ эмас. Аммо бир нечта белги бир вақтда пайдо бўлса, уларга бефарқ қарамаслик керак.
Қарамликнинг дастлабки белгилари ҳар кимда бир хил кечмайди. Айрим ҳолларда инсон моддани истеъмол қилишни назорат қилишда қийнала бошлайди, бошқа ҳолларда эса бу муаммо дастлаб унинг кундалик ҳаёти, хулқ-атвори ва яқинлари билан муносабатларида сезилади.
Хулқ-атвордаги ўзгаришлар — илк огоҳлантирувчи белгилар
Аввал севиб шуғулланган машғулотларига қизиқишнинг йўқолиши, оила аъзоларидан узоқлашиш, дўстлар даврасининг кескин ўзгариши, ўқиш ёки ишга эътиборнинг сусайиши шулар жумласидан. Инсон ўз хатти-ҳаракатларини яширишга уриниши, қаерда бўлгани ёки пулни нимага сарфлагани ҳақидаги саволларга аниқ жавоб бермаслиги ҳам хавотирга сабаб бўлиши мумкин.
Бундан ташқари, уйқу ва иштаҳа ўзгариши, вазннинг кескин камайиши ёки ортиши, шахсий гигиенага эътиборнинг пасайиши кузатилиши эҳтимол. Кайфиятнинг тез-тез ўзгариши, асабийлашиш, безовталик ва диққатни жамлашдаги қийинчиликлар ҳам айрим ҳолларда моддалар истеъмоли билан боғлиқ бўлади.
Бироқ ушбу белгиларни кўрибоқ инсонни гиёҳвандликда айблаш мумкин эмас. Бундай ўзгаришларга руҳий зўриқиш, депрессия, бошқа касалликлар ёки ҳаётий қийинчиликлар ҳам сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун шошилинч хулосадан кўра, вазиятни тўғри баҳолаш муҳим.
Энг муҳим белги — истеъмолни назорат қилиш қийинлашиши
Гиёҳвандликка қарамликни англашда инсоннинг ташқи кўринишидан кўра, модда билан муносабати муҳимроқ.
Масалан, у истеъмолни камайтириш ёки бутунлай тўхтатишга қарор қилиши, аммо буни уддалай олмаслиги мумкин. Модда ҳақида тез-тез ўйлаш, уни топиш ва истеъмол қилишга кўп вақт сарфлаш, аввалгидек таъсирни ҳис қилиш учун миқдорни оширишга интилиш ҳам жиддий огоҳлантирувчи белгилардан ҳисобланади.
Яна бир хавфли ҳолат — инсон истеъмол туфайли соғлиғига зарар етаётганини, оиласи билан муносабатлари бузилаётганини ёки ўқиш ва ишида муаммолар пайдо бўлаётганини билса-да, бу одатни давом эттиришидир.
Моддани тўхтатганда ҳам белгилар пайдо бўлиши мумкин
Айрим моддаларга қарамлик шаклланганда, уларни камайтириш ёки истеъмол қилишни тўхтатиш натижасида жисмоний ва руҳий ноқулайликлар юзага келади. Безовталик, уйқусизлик, асабийлашиш, терлаш, қўл қалтираши, кўнгил айниши каби белгилар шулар жумласидан. Уларнинг тури ва оғирлиги истеъмол қилинган моддага ҳамда инсоннинг ҳолатига боғлиқ.
Бундай аломатлар организмнинг модда йўқлигига жавоби бўлиши мумкин. Шу билан бирга, уларнинг ўзи ҳам қарамликни аниқ тасдиқламайди. Ташхисни мутахассис қўяди.
Яқин инсонда шундай белгилар сезилса, нима қилиш керак?
Энг аввало, уни ҳақорат қилиш, қўрқитиш ёки айблашдан сақланиш лозим. Хотиржам шароитда суҳбатлашиш, хавотирга сабаб бўлаётган ўзгаришларни аниқ тушунтириш ва ёрдам таклиф қилиш мақсадга мувофиқ.
Шубҳа сақланиб қолса, нарколог ёки қарамликни даволаш бўйича мутахассисга мурожаат қилиш керак. Қарамлик — фақат ирода ёки тарбия билан изоҳланадиган муаммо эмас, балки тиббий ёрдам талаб қилиши мумкин бўлган ҳолат. Эрта аниқлаш ва тегишли даволаш инсоннинг соғлом ҳаётга қайтиши имкониятини оширади.
Ота-она нималарга эътибор бериши керак?
Фарзанднинг хулқ-атворидаги кескин ўзгаришлар ота-онани ўйлантириши керак. Масалан, аввал қизиқиб шуғулланган машғулотларидан воз кечиши, ўқишга эътибори пасайиши, оила аъзолари билан кам гаплашиши, дўстлари давраси ўзгариши ёки пулни нимага сарфлагани ҳақидаги саволларга жавоб беришдан қочиши шулар жумласидан.
Уйқу ва иштаҳанинг бузилиши, вазннинг ўзгариши, сабабсиз асабийлашиш, кайфиятнинг тез-тез алмашиши, ҳаддан ташқари ланжлик ёки безовталик ҳам эътибор талаб қилади. Айрим моддалар таъсирида кўз қорачиқлари, нутқ, ҳаракатлар мувофиқлиги ва ҳушёрликда ўзгаришлар кузатилиши мумкин.
Бироқ бу белгиларнинг бирортаси ҳам ўзича гиёҳванд моддалар истеъмол қилинаётганини исботламайди. Улар бошқа касалликлар ёки руҳий зўриқиш билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Асосий эътибор бир нечта ўзгаришнинг бир вақтда пайдо бўлишига, улар қанча давом этаётганига ва инсоннинг кундалик ҳаётига таъсирига қаратилиши лозим.
Яна бир муҳим белги — инсон модда истеъмолини камайтириш ёки тўхтатишга уринади, аммо буни уддалай олмайди. Модда истеъмол қилишга тобора кўпроқ вақт ажратиш, унинг зарарини билса ҳам давом эттириш ҳам қарамликдан дарак бериши мумкин.
Ота-она бундай ҳолатда фарзандини ҳақорат қилиши, қўрқитиши ёки далилсиз айблаши керак эмас. Энг тўғри йўл — хотиржам суҳбатлашиш, хавотирга сабаб бўлган ўзгаришларни тушунтириш ва зарур бўлса, мутахассис ёрдамини таклиф қилиш. Фарзанд ўз муаммосини яширмасдан айта оладиган муҳит яратиш ҳам профилактиканинг муҳим қисмидир.
Қаердан тиббий ёрдам олиш мумкин?
Агар яқин инсонда гиёҳванд моддалар истеъмоли ёки қарамлик белгилари кузатилса, муаммони яшириш ёки ўзбошимчалик билан даволашга уриниш ўрнига, тиббиёт мутахассисига мурожаат қилиш лозим.
Дастлаб оилавий шифокор билан маслаҳатлашиш ёки яшаш жойидаги туман (шаҳар) тиббиёт бирлашмасининг наркология хизматига мурожаат қилиш мумкин. Зарур ҳолларда бемор ихтисослаштирилган муассасага йўналтирилади.
Фарғона вилоятида ихтисослаштирилган ёрдам бўйича Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий тиббиёт марказининг наркология хизмати Фарғона филиалига мурожаат қилиш мумкин. Муассаса манзили Фарғона шаҳри, Янги Замон кўчаси, 61-уй. Қабул тартиби ва тегишли хизматни аниқлаш учун шифохонанинг (73) 242-79-03 рақамли ишонч телефонига қўнғироқ қилиш мумкин.
Наркологик ёрдам кўрсатишда қонунчилик махфийлик, инсонпарварлик ва раҳм-шафқат принципларини белгилайди. Шунинг учун ёрдам сўрашдан уялиш ёки қўрқиш ўрнига, вазиятни мутахассис билан муҳокама қилиш муҳим.
Муҳиддин ҚОДИРОВ,
Республика ихтисослаштирилган руҳий саломатлик илмий-амалий тиббиёт маркази наркология хизмати бўйича Фарғона вилоят филиали бош шифокори ўринбосари.