{"id":1479,"date":"2026-10-10T21:15:41","date_gmt":"2026-10-10T16:15:41","guid":{"rendered":"https:\/\/soglomfargona.uz\/?p=1479"},"modified":"2026-11-21T19:37:18","modified_gmt":"2026-11-21T14:37:18","slug":"%d0%bc%d0%b8%d1%8f-%d1%81%d0%b8%d1%80%d0%bb%d0%b0%d1%80%d0%b8%d0%bd%d0%b8-%d1%91%d1%80%d1%83%d2%93%d0%bb%d0%b8%d0%ba-%d0%b1%d0%b8%d0%bb%d0%b0%d0%bd-%d0%be%d1%87%d0%b8%d1%88%d0%b3%d0%b0-%d0%b9%d1%9e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/1479\/","title":{"rendered":"Miya sirlarini yorug\u2018lik bilan ochishga yo\u2018l ochgan uch olim"},"content":{"rendered":"<p><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Foto: nature.com\u00a0<\/em><\/p>\n<p><strong>2026 yilgi fiziologiya va tibbiyot bo\u2018yicha Nobel mukofoti uch nafar olimga \u2014 amerikalik Karl Daysserot hamda germaniyalik Peter Xegeman va Georg Nagelga <span style=\"color: #0000ff;\"><a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/news.ki.se\/the-nobel-prize-to-the-pioneers-of-optogenetics-peter-hegemann-georg-nagel-and-karl-deisseroth\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">berildi<\/a><\/span>. Ular miyadagi nerv hujayralari faoliyatini yorug\u2018lik yordamida boshqarish imkonini bergan kashfiyotlari bilan ilm-fanda yangi yo\u2018nalishga asos solishdi.<\/strong><\/p>\n<p>Inson miyasi qanday qilib xotirani shakllantiradi, his-tuyg\u2018ularni boshqaradi va xatti-harakatlarga ta\u2019sir ko\u2018rsatadi? Olimlar bu savollarga javob izlashda davom etmoqda. Bu boradagi tadqiqotlarni yangi bosqichga olib chiqqan usullardan biri \u2014 optogenetikadir.<\/p>\n<p>Uning mohiyati shundaki, yorug\u2018likka sezgir maxsus oqsillar yordamida muayyan nerv hujayrasini faollashtirish yoki uning faolligini pasaytirish mumkin. Bu esa miyadagi ayrim hujayralar va ular o\u2018rtasidagi aloqalar qanday ishlashini aniqroq o\u2018rganish imkonini beradi.<\/p>\n<p><strong>Peter Xegeman: yorug\u2018likka sezgir oqsillar izidan<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-1481 size-thumbnail\" src=\"http:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Peter-Hegemann-150x150.png\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"150\" srcset=\"https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Peter-Hegemann-150x150.png 150w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Peter-Hegemann-300x300.png 300w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Peter-Hegemann.png 365w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/p>\n<p>Germaniyaning Gumboldt universiteti professori Peter Xegeman mikroorganizmlarning yorug\u2018likka qanday javob berishini o\u2018rgandi. Uning tadqiqotlari bir hujayrali yashil suvo\u2018tlarida uchraydigan, yorug\u2018lik ta\u2019sirida ishga tushadigan maxsus oqsillarni aniqlash va ularning xususiyatlarini tushunishga yo\u2018l ochdi.<\/p>\n<p>2002 yilda olim kanalrodopsin-1 deb atalgan yorug\u2018likka sezgir oqsilni aniqladi. Keyinchalik bu kabi oqsillarning xususiyatlari nerv hujayralari faoliyatini yorug\u2018lik orqali boshqarish usulini ishlab chiqishda muhim <span style=\"color: #0000ff;\"><a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/www.optica.org\/about\/newsroom\/news_releases\/2026\/three_researchers_awarded_2026_nobel_prize_in_physiology_or_medicine\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">asos bo\u2018ldi<\/a><\/span>.<\/p>\n<p><strong>Georg Nagel: oqsillar qanday ishlashini isbotlagan olim<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-thumbnail wp-image-1482\" src=\"http:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Georg-Nagel-150x150.png\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"150\" srcset=\"https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Georg-Nagel-150x150.png 150w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Georg-Nagel-300x300.png 300w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Georg-Nagel.png 365w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/p>\n<p>Vyursburg universiteti professori Georg Nagel ham mazkur oqsillarni o\u2018rganishga katta hissa qo\u2018shdi. U Peter Xegeman bilan hamkorlikda kanalrodopsinlarning xususiyatlarini tadqiq qildi va ular yorug\u2018lik ta\u2019sirida hujayra membranasi orqali ionlar harakatini boshqarishini <span style=\"color: #0000ff;\"><a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/www.optica.org\/about\/newsroom\/news_releases\/2026\/three_researchers_awarded_2026_nobel_prize_in_physiology_or_medicine\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ko\u2018rsatdi<\/a><\/span>.<\/p>\n<p>Bu kashfiyotning ahamiyati shundaki, yorug\u2018lik signalini hujayraning elektr faoliyatiga aylantirish mumkinligi aniqlandi. Shu tariqa tabiatdagi oddiy, bir qarashda ko\u2018zga tashlanmaydigan jarayon miya faoliyatini o\u2018rganishda yangi imkoniyatlar eshigini ochdi.<\/p>\n<p><strong>Karl Daysserot: kashfiyotni miyani o\u2018rganish usuliga aylantirgan olim<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-thumbnail wp-image-1483\" src=\"http:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Karl-Deisseroth-150x150.png\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"150\" srcset=\"https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Karl-Deisseroth-150x150.png 150w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Karl-Deisseroth-300x300.png 300w, https:\/\/soglomfargona.uz\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Karl-Deisseroth.png 365w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/p>\n<p>AQShning Stenford universiteti professori, ham shifokor-psixiatr, ham biomuhandis Karl Daysserot mazkur kashfiyotlarni yangi bosqichga <a href=\"https:\/\/www.optica.org\/about\/newsroom\/news_releases\/2026\/three_researchers_awarded_2026_nobel_prize_in_physiology_or_medicine\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"color: #0000ff;\">olib chiqdi<\/span><\/a>. U yorug\u2018likka sezgir oqsillarni sutemizuvchilarning nerv hujayralariga joylashtirish va ularning faoliyatini yorug\u2018lik impulslari orqali boshqarish usulini rivojlantirdi.\u00a0Bu usul olimlarga muayyan nerv hujayralari yoki ularning guruhlarini faollashtirib, buning natijasida organizmda qanday o\u2018zgarishlar yuz berishini kuzatish imkonini berdi. Masalan, miyaning ma\u2019lum bir qismidagi nerv hujayralari xatti-harakat, xotira yoki hissiyotlarga qanday ta\u2019sir qilishini tekshirish mumkin bo\u2018ldi.<\/p>\n<p><strong>Kashfiyot tibbiyotga nima beradi?<\/strong><\/p>\n<p>Optogenetika hozirda, eng avvalo, ilmiy tadqiqotlarda <span style=\"color: #0000ff;\"><a style=\"color: #0000ff;\" href=\"https:\/\/www.reuters.com\/business\/healthcare-pharmaceuticals\/deisseroth-hegemann-nagelwin-2026-nobel-medicine-prize-2026-10-05\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">qo\u2018llanadi<\/a><\/span>. U asab tizimi kasalliklari, depressiya va Parkinson kasalligi kabi holatlarning mexanizmlarini chuqurroq o\u2018rganishga yordam bermoqda. Shuningdek, ko\u2018rish qobiliyatini tiklashga qaratilgan ayrim klinik tadqiqotlarda ham bu texnologiyaning imkoniyatlari o\u2018rganilmoqda.<\/p>\n<p>Albatta, bu hali barcha bemorlar uchun tayyor davolash usuli degani emas. Ammo nerv hujayralari faoliyatini avvalgidan ancha aniq boshqarish imkoniyati kelajakda yangi davolash yondashuvlarini ishlab chiqishga xizmat qilishi mumkin.<\/p>\n<p>2026 yilgi Nobel mukofoti bir-birini to\u2018ldirgan uch olimning mehnatini e\u2019tirof etdi: biri yorug\u2018likka sezgir oqsillarni o\u2018rgandi, ikkinchisi ularning ishlash mexanizmlarini aniqlashga hissa qo\u2018shdi, uchinchisi esa bu kashfiyotlarni miyani tadqiq qilishning yangi usuliga aylantirdi.<\/p>\n<p>Bu voqea fundamental ilm-fanda ba\u2019zan eng katta natijalar oddiy bir savoldan \u2014 tabiatdagi jarayon qanday ishlashini tushunish istagidan boshlanishini yana bir bor ko\u2018rsatdi.<\/p>\n<p>Nobel mukofotlarini topshirish marosimi shu yilning 10 dekabrda Shvetsiyaning Stokgolm shahrida bo\u2018lib o\u2018tishi rejalashtirilgan.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2026 yilgi fiziologiya yoki tibbiyot bo\u2018yicha Nobel mukofoti uch nafar olimga \u2014 amerikalik Karl Daysserot hamda germaniyalik Peter Xegeman va Georg Nagelga berildi.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1485,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[22],"tags":[],"class_list":["post-1479","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-travel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1479","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1479"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1479\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1676,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1479\/revisions\/1676"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1485"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1479"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1479"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/soglomfargona.uz\/uz\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1479"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}